Category Archives: तरूण

तरूण | Tarun

किती जमीन हवी

किती जमीन हवी

मित्रांनो प्रसिद्ध रशियन लेखक टॉल्स्टॉय यांची एक सुरेख कथा आहे. एका लोभी माणसावर देव प्रसन्न झाला आणि म्हणाला ‘सकाळ संध्याकाळ पर्यंत जितक्या जमीनीवर तुझी पावूले पडतील तितकी जमीण तुझी होईल. आता तुला किती जमीन हवी हे तू ठरवायच आणि त्या प्रमाणे प्रयत्न करायचा’ माणूस लोभीतर होताच शिवाय लोभामुळे विचार क्षमता ही गमावून बसला होता. म्हणूनच देवाच्या बोलण्याचा आशयही समजू शकला नाही. त्याने विचार केला कि चालत राहिलो तर अशी कितीशी जमीन त्याब्यात येणार त्या पेक्षा पळत निघालो तर जास्ती जास्त जमीन आपल्याला मिळवता येइल. बस ठरल पळायच.
त्याप्रमाणे दुसऱ्या दिवशी सूर्योदया पासून त्याने पळण्यास प्रारंभ केला. पळता पळता दुपार झाली. भूक लागली. पण थांबलो तर आपलच नुकसान आहे.

तहान भूक तर काय रोजचीच आहे. अशी संधी परत थोडी मिळणार म्हणून तहान भूक सर्व विसरून तो तसाच पळत राहिला. अर्थात संध्याकाळ पर्यंत त्याने बर्‍या पैकी जमीनीचा ताबा ही मिळवला आता खर म्हणजे थांबायला काहीच हरकत नव्हती पण जमीन तर त्याच्यापुढे अजूनही पसरली होती आणि त्याला खुणावत ही होती. म्हणूनच वेळ संपण्याच्या आत म्हणजे सूर्यास्ता पूर्वी जास्तीत जास्त जमीनीच्या हव्यासापायी तो जिवाच्या आकांतन परत एकदा पळत सुटला आणि लेखक म्हणतो की इथेच त्याचा निर्णय चुकला कारण दिवसभराच्या अतिश्रमाने तो थकला होता तशात पोटात काही नव्हते. परिणाम व्हायचा तोच झाला. वेळ संपली आणि तो तिथेच गतप्राण होवून कोसळला. नंतर परत उठलाच नाही. अती श्रमाने त्याचे निधन झाले. विशेष म्हणजे ज्या जमिनी पायी त्याने आपले प्राण गमावले होते त्याच्या मृत्यूनंतर ती फक्त त्याच्या करता साडेतीन हातच पुरेशी ठरली होती.

कथा इथे संपते पण कुठे तरी विषण्ण होते कथेचा आशय नंतरही बर्‍याच वेळ मनात घर करून राहतो. विचारांना प्रवृत्त करतो. वाटत खरच इतका लोभ इतका हव्यास त्याला करण्याची काही गरज होती का. म्हणजे ही कथा कल्पना जरी असली तरी सत्याच रूप घेवून आपल्या समोर येते कारण आपल्या भोवती समाजात जेव्हा अशा प्रकारच्या घटना घडतांना बघतो तेव्हा ही कल्पना जरी असली तरी तिची तिक्ष्णता जास्तच जाणवते. आपल्या संवेदनाला जास्तच उदास करते. कल्पनेला सत्याचा आभास येऊ लागतो. साहित्य हा समाजाचा आरसा आहे म्हणतात ते यासाठीच.

अर्थात कुठे थांबयला हवे हे ज्याचे त्यालाच कळायला हवे. इतक्या विवेक पूर्ण बुद्धीचा वापरतर करता आलाच पाहिजे. कारण हे ज्याला करता येत तोच प्रगतीपथावर चालू शकतो. त्यालाच मोहाचे क्षण टाळता येतात. या करता अगदी संत महात्माच असायला हवे अस ही नाही. स्वविवेक हित अहित ओळखण्याची बुद्धी सर्वांना सारखीच मिळाली आहे. फक्त जागरूक पणे आणि प्रसंगी कठोर होवून त्याचा वापर करता आला पाहिजे. जीवनाच्या प्रवासात या गोष्टी सावली सारख्या बरोबर असतात म्हणूनच कोणत्या वेळी कोणत्या गोष्टीला महत्त्व द्यायच हे ही समाजायला हवे आणि हे सर्वस्वी आपल्यावर निर्भर असत. हे कोणी शिकवून शिकता येत नाही. पुढच्यास ठेच मागचा शाहणा म्हणतात ते या करतातच.

कधी कधी मोहाचे हे क्षण आपल्यासाठि आत्म घातकी आहेत हे कळूनही दूर सारता येत नाही याच मूळ कारण म्हणजे जीवनात सतत वाटत असणारी अनिश्चितता. खात्री नसलेला पण करावा लागणारा जीवन प्रवास आणि वाट बघण्याची तसदी न घेता प्रवासाच्या पहिल्याच टप्प्यात सर्व काही मिळून जाण्याचा हव्यास. विशेष करून सध्या काळात प्रचार माध्यमांनी तर ह्या गोष्टींची नव्या पिढीला एक आगळी वेगळीच चटक लावली आहे. एका रात्रीतच ते सर्व काही मिळवू पाहत आहे. त्या करता आवश्यक असलेले श्रम घेण्याची ही त्यांची इच्छा नाही. वाट बघण्याची आवश्यकता त्यांना वाटत नाही किंवा तितका पेशंसही नाही. चित्रपट गायन स्पर्धेत मुलाची निवड झाली नाही म्हणून परिक्षकांसमोर मुलाचे वडील गुडघे टेकून याचना करत असल्याचे दृश्य ही एका चेनल वर दाखविण्यात आले. बघून ही त्या बापाची कीव येत होती पण त्याला त्याच काही नव्हत परिक्षकांनी परत व्यवस्थित अभ्यास करून मुलाला परत पाठविण्यास सुचवले पण वडिल तर त्याला एका रात्रीतच तानसेन करण्यास निघाला होता. सर्वच क्षेत्रात जवळ पास हे असच चालल आहे पण ह्या अतिरेकी हव्यासाचे दूर गामी परिणाम काय होतील हे थांबून विचार करण्याची वेळ कोणाकडे नाही. सर्वच धावत निघाले आहेत जास्तीतजास्त जमीन पाया खालती कशी घालता येईल या इर्ष्येने.

पण अशा प्रकारचे अतिरेकी प्रयत्न जेव्हा केले जातात खर तर तेव्हा पासून पतनाचा प्रारंभ ही होतो. कारण जेव्हा फूल उमलतात त्या वेळे पासूनच त्यांच अस्तित्व नाहीसे होण्यास सुरवात होते. म्हणूनच माणूस जेव्हा एखादी वस्तु प्राप्त करण्यासाठी अशा वेगाने धावू लागतो खर तर त्याच वेळेस त्याने क्षण भर थांबून विचार केला पाहिजे कि तो जे करतो आहे ते खरोखरच योग्य आहे का? इतका जीवाचा आकांत करण्याची गरज आहे का? आपल्या जीवापेक्षाही ती गोष्ट मोठी आहे का? कारण योग्य वेळी हा विचाअर केला नाही तर पुढची अवस्था धोका दायक ही असू शकते. वेळ निघून गेल्यावर आलेली जाग काही उपयोगाची नसते. एखाद्या उंच शिखरावर जेव्हा आपण चढत असतो तेव्हा एक ठराविक मर्यादेनंतर कोसळण्याचा धोका हा प्रत्येक पावला गणिक वाढत जातो खर म्हणजे तीच अवस्था थोड थांबुन विचार करून निर्णय घेण्याची असते. आणि अशा वेळेचा तुमचा निर्णय तुमच्या भविष्यातील वाटचालीचा महत्त्वाचा टप्पा ठरणार असतो. गरज वाटल्यास थांबावे जरी लागले किंवा परत ही फिरावे लागले किंवा ते प्रयत्न तिथेच सोडून ही द्यावे लागले तरी अस काही फार मोठ नुकसान होणार नसत. कारण परिस्थिती प्रमाणे थांबण दोन पाऊल मागे येण योग्य वेळेची वाट बघण आणि परत प्रयत्न ही तर कोणत्याही खेळाची सहज प्रक्रिया आहे त्यात मान अपमान किंवा वाईट वाटण्यासारख अस काहीच नाही. थोड फार निरिक्षण शक्ती असली तर लक्षात येईल की पशु पक्षी सुद्धा हेच करतांना दिसतील आणि ही विद्या ते निसर्गाकडून शिकत असतात.

जेव्हा आपण शिखराच्या एका बाजूला पोचले असतो तेव्हाच खर तर लक्षात यायला हव की आपल्याला दुसऱ्या बाजूला ही जाव लागणार आहे. म्हणजेच परतीचा प्रवास आता सुरू होणार आहे आणि ह्या प्रवासात हातात काहीच असणार नाही संपूर्णपणे रिक्त असा तो प्रवास असणार आहे. म्हणूनच विवेकी माणूस कधी ही यशाचा आंधळा पाठलाग करत नाही. यश मिळविण्यासाठी नसत्या व्यर्थ आणि अपमान जनक तडजोडी करत नाही. यशाचा डंका पिटत नाही आणि अपेक्षित यश मिळाले नाही असाच उगीचच इथे तिथे गुडघे ही टेकत नाही. कारण ह्याची आपल्याला कल्पनाही नसते कि जिथे आपल्या यशाची सुरवात झाली असते तिथेच अपयशाची मुहूर्तमेढ ही रोवली गेली असते. शिखरावर कायम वास्तव्य करण्याची जागा आणि स्वातंत्र कोणी कोणाला देत नसत. शिखर फक्त सर करण्यासाठी असत राहण्यासाठी नाही. निसर्गाचा नियम आहे तो तो जाणणे म्हणजेच किती जमीन हवी हे जाणणे होय.

नेपोलियनला वयाच्या विसाव्या वर्षी लक्षात आले होते कि तो फ्रान्सचा भाग्य विधता आहे म्हणून कारण त्याला घडविणाऱ्याला शक्तीला तो ओळखून होता पण तो हरला कारण त्याला योग्य वेळी थांबता आले नाही. हिटलरच्या बाबतीत किंवा इतर सर्वच हुकुमशहांच्या बाबतीत हेच झाल. परंतु महाराज हा विवेक बोध ठेवून होते म्हणूनच संधी आणि वारा बघत ते दिशा बदलत गेले. यात त्यांनी स्वतःच राज्य तर राखलच पण रयतेचा राजा म्हणूनही लौकिकही मिळवला. खर तर योग्य वेळी थांबता न येणे म्हणजे आत्म विनाशाला आमंत्रण देण आहे. स्थळ काळ वेळ बघून निर्णय घेण्याची अर्तदृष्टी असण म्हणजेच उत्तम संस्काराचे धनी असण होय. कारण ही दृष्टी विकसित होते चिंतनातून. प्रवास कळी पासून फुलाकडे होत असतो फुलाकडून कळी कडे नाही. सुरवंटाच फुलपाखरू होत फुलपाखराच सुरवंट नाही.

आपण हा हळू हळू रिक्त होत जाण्याचा क्रम जाणला की आपोआप आपला विवेक बोध जागृत होतो. आपल्याला भविष्य सुखकर करायच असेल तर वर्तमानात दोन पाऊल मागे जाण्याची तयारी ठेवावी लागेल. कोणत्या मार्गाने जातो आहोत आणि कोणत्या मार्गाने जायला हवे हे समजून घ्याव लागेल. दिशा बदलाव्या लागतील रस्ते बदलावे लागतील. हे सगळ कळू लागत. कारण ह्या सर्वांमध्ये आपल असण महत्त्वाच आहे. आणि आपल्या अस्तित्वाचा आल्हाददायक आभास म्हणजे काही पलायनवाद नाही. म्हणूनच अशा प्रकारच्या व्यवहारामध्ये सदसदविवेक बुद्धीला महत्त्वाचे स्थान आहे. कारण कोणी कितीही धावधाव केली तरी पूर्ण भरलेला पेला कधी हातात येत नाही. त्यामुळे हातात आलेला पेला अर्धा रिकामा आहे कि अर्धा भरलेला हे आपणच आपल्या विवेक बुद्धीन ठरवायच आहे. त्यात समाधान मानयाच असत आणि पुढच्या प्रवासाला लागायच असत. कोणतीही सुयशाची वाटचाल अश्याच निर्णयातून पुढे पुढे जात असते. कारण चणे आहे तर दात नाही दात आहे तर चणे नाही सारख्याच्या जीवनात असा विवेक पूर्ण निर्णयच जास्त उपयोगी आणि महत्त्वाचा ठरतो. आयुष्यात सोनेरी संध्याकाळ बघायची असेल तर सूर्योदयाच महत्त्व कळायलाच हव. धावणार्‍याला थांबण्याच महत्त्वही उमजायलाच हव.