Tag Archives: चंद्रहार

अलंकार

मोत्यांचे दागिने

महाराष्टीयांच्या पोशाखात-विशेषतः गेल्या पिढीतील पारंपारिक सौंदर्यदृष्टीलाच प्राधान्य देण्यात आलेले दिसते. दागिन्यांच्या जडणघडणीत व कलाकुसरीत सर्वत्र पारंपारिक नमुने आढळतात आणि या नमुन्यांची परंपरा दोन हजारांवर वर्षांहून पुरातन असेल्या शिल्पांपासून व चित्रांपासून चालत आलेली दिसते. हल्ली घडवण्यात येणाऱ्या दागिन्यांतून ही परंपरा हळूहळू नाहीशी दिसते. तरीही या दागिन्यांत पितळखोऱ्याच्या शिल्पातील, वा अजिंठ्याच्या चित्रातील तसेच गुप्तकालीन मध्ययुगीन महाराष्ट्राय शिल्पातील रंगीबेरंगी दागिने या सर्वांचे प्रतिबिंब दिसते. नथीसारखे काही दागिने त्यातल्या त्यात अलीकडच्या काळातील असून अठराव्या-एकोणिसाव्या शतकातील लघुचित्र परंपरेतील अनेक चित्रात पहायला मिळतात.

दागिन्यात मोती, जवाहिर व सोने यांचा उपयोग अधिक आहे. महाराष्ट्रभर लोक दागिने घडवायला सोनेच वापरणे पसंत करतांत; परंतु गोरगरिबात सोन्याऐवजी चांदी वापरतात.

सर्वसाधारपणे सोनाराच्या मुशीत सोन्याचा पत्रा ठोकून त्याला द्यायचा व उजव्या बाजूच्या पोकळीत लाख ओतून दागिना पुरा करायचा हीच पद्धत दागिने बनवताना वापरतात. त्यामुळे सोने कमी लागते. तसेचदागिन्याचे वजनही बेताचे होते. लाख वापरल्याने सोन्याला तेज चढते अशीही समजूत आहे. तेर येथे इसवी सनाच्या दुसऱ्या शतकातल्या मुशी वा छाप सापडले आहेत. कोळी, भंडारी, सामवेदी यांची कर्णफुले, अग्रफुलासारखी केसातली फुले, कोल्हापुरी साज, मोहनमाळ असे दागिने या लाख भरण्याच्या पद्धतीने बनवण्यात येतात.

आणखी एक तंत्र म्हणजे सोन्याच्या नाजुक तारा निरनिराळ्या नक्षीने विणणे अथवा गुंफणे. अशा पद्धतीने चटईच्या विणीच्या वाक्या तसेच किंवा जरा जाड्या तारेने विणलेले गोफ, सरी, तोडे इत्यादि दागिने बनवतात. नुसतीच सरल पट्टी वाकवून पाटल्या वा कमरपट्टा बनवतात; तर गोठ सरी, कडी अशा दागिन्यात सोन्याच्या नळ्या वापरतात. या कारागिरीत जोड फार कमी असतात आणि म्हणून सोन्यात भेसळ करणे शक्य नसते. या दागिन्यात सोन्याचे वजन कुसरीपेक्षा महत्त्वाचे असून तंत्रात सरधोपटपणा दिसतो आणि कलाकुसरीला फारसा वाव नसतो. साजसजावटीखेरीज हे दागिने भपका, बचत अशांचे द्योतक असतात. तर सोन्याच्या पत्र्याचि मुशीतले दागिने याहून स्वस्त पण सुरेख असतात, आणि त्यांचा मुख्य हेतू शोभेचा असतो.